Giriş

Ticari hayatta ortaklıklar, ortak bir amaca hizmet etmek ve sinerji yaratmak amacıyla kurulur. Bu süreçte yaratılan en değerli varlıklardan biri de şüphesiz “marka”dır. Ancak ortaklıkların sona ermesi veya bir ortağın ayrılması durumunda, markanın mülkiyeti ve kullanım hakkı ciddi hukuki uyuşmazlıklara gebe kalmaktadır. Özellikle markanın tescilli olup olmaması, tescilin kimin adına yapıldığı ve ortaklık süresince markaya verilen emek, Yargıtay’ın “gerçek hak sahipliği” ilkesi çerçevesinde değerlendirilmektedir. Bu makalede, ortaklıktan ayrılan ortağın marka üzerindeki hakları, Yargıtay’ın güncel içtihatları ışığında ele alınacaktır.

---

1. Marka Hukukunda Temel İlke: Tescil mi, Kullanım mı?

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK), marka korumasının kural olarak tescil yoluyla elde edileceğini öngörür. Ancak hukuk sistemi, sadece tescili değil, markayı fiilen yaratan ve piyasada tanınır hale getiren “gerçek hak sahibi”ni de koruma altına almaktadır.

Ortaklıklarda sıkça karşılaşılan sorun; markanın ortaklık adına değil de, ortaklardan sadece biri adına tescil edilmiş olmasıdır. Bu durumda diğer ortak ayrıldığında, tescil sahibi ortak “marka tecavüzü” davası açarak diğer ortağın kullanımı engellemeye çalışmaktadır. İşte tam bu noktada, Yargıtay’ın “birlikte ihdas ve istimal” doktrini devreye girmektedir.

---

2. Adi Ortaklıkta Markanın Statüsü ve Birlikte İhdas İlkesi

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihatlarına göre, bir markanın adi ortaklık bünyesinde, ortakların ortak çabası, sermayesi ve emeğiyle yaratılması durumunda, tescil kimin üzerinde olursa olsun her bir ortak marka üzerinde “gerçek hak sahibi” sayılır.

2.1. İhdas ve İstimal Kavramları

• İhdas (Yaratma): Markanın isminin bulunması, logosunun tasarlanması ve konseptinin oluşturulması sürecidir.

• İstimal (Kullanma): Markanın piyasada fiilen kullanılması, tabelaya asılması, reklamının yapılması ve müşteri kitlesinin oluşturulmasıdır.

Yargıtay’a göre, bir markayı birlikte ihdas ve istimal eden kimselerden her birisi, bu marka üzerinde birer gerçek hak sahibidir. Bu nedenle, ortaklık ilişkisi sona erse dahi, markanın tasfiyesine dair net bir anlaşma yoksa, eski ortakların markayı kullanmaya devam etmesi tecavüz teşkil etmez.

---

3. Ortaklığın Tasfiyesi ve Marka Hakkının Akıbeti

Ortaklıktan ayrılan ortağın kullanım hakkının devam edip etmeyeceği, ortaklığın sona erme şekline ve tasfiye protokolüne bağlıdır.

• Tasfiye Protokolü Varsa: Eğer taraflar yazılı bir sözleşme ile markanın tüm haklarını bir ortağa devretmişse, ayrılan ortağın kullanımı artık haksızdır.

• Tasfiye Protokolü Yoksa: Markanın kime bırakıldığına dair somut bir delil veya anlaşma yoksa, markanın “ortak miras” niteliği devam eder. Bu durumda her iki tarafın da markayı (karışıklığa yer vermeyecek eklerle) kullanma hakkı saklıdır.

---

4. Emsal Yargıtay Kararı Analizi

Künye: Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2022/6784, K. 2024/2696, T. 02.04.2024.

Bu kararda Yargıtay, aile işletmesinden ayrılan bir ortağın “Paçacı” markasını kullanmaya devam etmesini şu gerekçelerle hukuka uygun bulmuştur:

“Adi ortaklık sırasında bir markayı birlikte ihdas ve istimal eden kimselerden her birisi, bu marka üzerinde birer gerçek hak sahibidir. Bu nedenle adi ortaklık ilişkisinde ortaklar her birisi bu markayı kullanma hak ve yetkisine sahiptir. Geçmişte birlikte ticari faaliyet yürüten ortakların sonradan ortaklıklarını sona erdirmelerinden sonra ortaklığın tasfiyesi sırasında markanın hangi ortağa bırakıldığı yönünde bir anlaşma/somut delil mevcut değilse, eski ortakların birlikte meydana getirip birlikte kullandıkları markanın, ortaklıktan sonra da eski ortakların her biri tarafından kullanılabileceğinin ve bunun, bir diğeri aleyhine markaya tecavüz oluşturmayacağı kabul edilmektedir.”

Kararın Önemi: Bu karar, markayı kendi adına tescil ettiren ortağın, diğer ortağa karşı açtığı “tecavüz” davasını boşa çıkarmaktadır. Mahkeme, “şekli tescil” yerine “maddi gerçekliğe” ve “emeğe” üstünlük tanımıştır.

---

5. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Önerileri

5.1. İltibas (Karıştırılma) Riski

Her iki tarafın da aynı ismi kullanması tüketici nezdinde karışıklığa yol açabilir. Yargıtay bu durumda, tarafların markalarına ayırt edici ekler (Örn: “Tarihi”, “Öz”, “Yeni” veya şahıs isimleri) ekleyerek kullanımını bir çözüm olarak görmektedir.

5.2. Kötüniyetli Tescil

Ortaklardan birinin, diğer ortağın haberi olmaksızın markayı kendi adına tescil ettirmesi genellikle “kötüniyetli tescil” olarak değerlendirilir ve SMK m. 25 uyarınca hükümsüzlük davasına konu edilebilir.

---

6. Sonuç ve Değerlendirme

Marka, sadece bir kağıt üzerindeki tescil numarası değil, yılların emeği ve yatırımıdır. Yargıtay’ın güncel içtihatları, ortaklık döneminde markaya emek veren her ortağın hakkını koruma altına alarak, tescilin adaletsiz bir tekel yaratmasına izin vermemektedir. Bu kapsamda, adi ortaklık sırasında bir markayı birlikte ihdas ve istimal eden kimselerden her birisi, bu marka üzerinde birer gerçek hak sahibidir. Bu nedenle adi ortaklık ilişkisinde ortaklar her birisi bu markayı kullanma hak ve yetkisine sahiptir. Geçmişte birlikte ticari faaliyet yürüten ortakların sonradan ortaklıklarını sona erdirmelerinden sonra ortaklığın tasfiyesi sırasında markanın hangi ortağa bırakıldığı yönünde bir anlaşma somut delil mevcut değilse, eski ortakların birlikte meydana getirip birlikte kullandıkları markanın, ortaklıktan sonra da eski ortakların her biri tarafından kullanılabileceğinin ve bunun, bir diğeri aleyhine markaya tecavüz oluşturmayacağı kabul edilmektedir.

Ayrılan ortağın marka kullanım hakkı konusunda uyuşmazlık yaşamamak adına;

1. Ortaklık kurulurken marka mülkiyeti sözleşmeye bağlanmalı,

2. Ayrılık aşamasında mutlaka detaylı bir Marka Tasfiye Protokolü düzenlenmeli,

3. Eğer tescil bir ortak üzerindeyse, diğer ortağın “gerçek hak sahipliği” delilleri (fatura, tabela, reklam kayıtları) özenle saklanmalıdır.

Unutulmamalıdır ki; dürüstlük kuralı gereği, birlikte yaratılan değerin tek bir tarafa haksız kazanç sağlaması hukuk düzeni tarafından korunmaz.